Jakie znamy czynniki ryzyka rozwoju raka szyjki macicy?

Czynnik ryzyka to wszystko, co zwiększa szanse zachorowania na daną chorobę, np. raka. Różnym chorobom nowotworowym odpowiadają różne czynniki ryzyka. Częsta ekspozycja skóry na światło słoneczne (promieniowanie ultrafioletowe) to czynnik ryzyka rozwoju niektórych raków skóry. Palenie tytoniu sprzyja rozwojowi raka płuc, krtani, nerek, pęcherza i kilku innych narządów. Jednak współdziałanie nawet kilku czynników ryzyka wcale nie oznacza, że choroba rozwinie się na pewno.
Istnieje kilka czynników ryzyka, mających wpływ na rozwój raka szyjki macicy. U kobiet nie narażonych na żaden z tych czynników rak rozwija się bardzo rzadko. W przypadku kilku czynników ryzyka, gdy powstały zmiany przedrakowe lub rak szyjki macicy, nie jesteśmy w stanie stwierdzić, który z tych czynników miał największy wpływ na rozwój choroby.
Z czynników ryzyka należy zwrócić uwagę na te, na które pacjentka ma wpływ (palenie tytoniu, ryzykowne zachowania seksualne prowadzące do infekcji wirusem HPV) i również na te niezależne od pacjentki (jej wiek i wywiad rodzinny – świadomość zagrożenia może spowodować, że pacjentka chętniej podda się diagnostyce)
Najistotniejszym czynnikiem ryzyka rozwoju raka szyjki macicy jest infekcja wirusem HPV (wirus brodawczaka ludzkiego). Należy on do grupy tzw. Papillomawirusów, wirusów powodujących powstanie brodawek – łagodnych, nienowotworowych guzów. Jednak niektóre z nich szczególnie sprzyjają rozwojowi raka – te typy to HPV 16, HPV 18, HPV 31, HPV 33 i HPV 45 (są nazywane typami wysokiego ryzyka). W ponad 50% przypadków raka szyjki macicy stwierdzono również infekcję wirusami HPV 16 i HPV 18.
Inne typy wirusa HPV są odpowiedzialne za powstawanie brodawek na różnych częściach ciała. Niektóre powodują powstanie brodawek skóry dłoni i stóp, inne na ustach i języku. Genitalne HPV powodują formowanie się brodawek w okolicach narządów rozrodczych i odbytu. Wirusy te są przenoszone z jednej osoby na drugą podczas stosunku płciowego włączają stosunki oralne i analne.
Gdy wirus HPV zainfekuje komórki skóry narządów rozrodczych lub odbytu może rozpocząć się formowanie brodawki – mogą być ledwo widoczne, mogą też mieć średnicę kilku centymetrów. Nazwa medyczna tych brodawek to kłykciny kończyste (condylomata acuminata). Brodawki narządów rozrodczych są najczęściej wynikiem infekcji wirusami HPV 6 oraz HPV 11. Te dwa typy wirusa sporadycznie doprowadzają do powstania raka, określane są mianem typów „niskiego ryzyka” spośród wirusów HPV. Pozostałe typy przenoszone drogą płciową mają udowodniony związek z genezą raka m.in. skóry okolic narządów rozrodczych i odbytu (u kobiet i mężczyzn)
Obecnie nie jest znany żaden sposób leczenia infekcji wirusami HPV. Na szczęście rak rozwinie się tylko u części kobiet, u których można stwierdzić obecność tego wirusa. Często infekcja cofa się sama, co jest związane ze zniszczeniem wirusa przez układ odpornościowy kobiety. W przyszłości problem ten może w ogóle przestać istnieć – wynaleziono skuteczne szczepionki znamiennie zmniejszające ryzyko infekcji HPV (jak na razie najlepiej radzą sobie z wirusami HPV 16 i 18, ale prace nad szczepionkami przeciwko pozostałym wirusom HPV trwają). Nie jest jasne kiedy szczepionki te wejdą do powszechnego użytku. Szczepieniom będą podlegać młode kobiety przed osiągnięciem dojrzałości płciowej.
Infekcja HPV na ogół przebiega bezobjawowo, można leczyć za to spowodowane obecnością wirusa HPV brodawki i nadmierny rozrost komórek. Leczenie może doprowadzić do zniszczenia brodawek szyjki macicy i pochwy, co zapobiegnie rozwojowi raka.
Na szyjce macicy można stwierdzić zmiany przedrakowe (atypowy rozrost komórek) dzięki testom PAP i biopsji (oba te badania opisane są dokładnie poniżej). Testy te umożliwiają stwierdzenie nieprawidłowego rozwoju komórek, który jest spowodowany obecnością wirusa HPV. Testy nowszych generacji identyfikują DNA wirusa w komórkach szyjki macicy.

Ryzyko zakażenia wirusem HPV ma związek z pewnymi zachowaniami seksualnymi takimi jak:

współżycie w młodym wieku i posiadanie wielu partnerów seksualnych. Infekcja HPV występuje częściej u kobiet młodych, rzadziej u kobiet po 30-tym roku życia (nie jest jasne dlaczego tak się dzieje). Wirus HPV może być obecny w komórkach błon śluzowych i skóry przez wiele lat nie powodując żadnych dolegliwości (nie zawsze dochodzi do formowania się brodawek). Możliwa jest sytuacja, w której dochodzi do zakażenia, i samowyleczenia bez wiedzy pacjentki. Ostatnie badania wykazują, że prezerwatywy nie są wystarczającą formą zabezpieczenia przed wirusem HPV (dlatego że wirus może przenosić się przez dotyk, dochodzi np. do infekcji skóry okolic narządów płciowych i odbytu nie osłoniętej prezerwatywą). Brak widzialnych brodawek nie oznacza, że można zaniechać stosowania zabezpieczenia, ponieważ HPV może być przenoszony z jednej osoby na drugą, nawet gdy brodawki ani inne objawy nie występują.

Mimo, że prezerwatywy nie wystarczająco zabezpieczają przed HPV, ważne jest aby stosować je jako formę zabezpieczenia ( przed innymi chorobami przenoszonymi drogą kontaktów seksualnych)

Palenie tytoniu. Rak szyjki macicy pojawia się znacznie częściej u palaczek (palaczki mają dwukrotnie większą szansę zachorowania na ten nowotwór). Palenie naraża organizm ludzki na obecność rakotwórczych substancji, które są szkodliwe nie tylko dla płuc – w płucach dostają się do krwi i niesione z jej prądem docierają do różnych narządów. Stwierdzono ich obecność w śluzie szyjki macicy u kobiet, które regularnie paliły papierosy. Badania wykazują, że te rakotwórcze substancje są w stanie uszkadzać DNA komórek szyjki macicy, co prowadzi do rozwoju raka.

Wirus HIV – czyli wirus wywołujący nabyty zespół upośledzenia odporności AIDS. Ponieważ wirus ten znacząco uszkadza system odpornościowy, może ułatwić infekcje wirusowi HPV, co zwiększa szanse zachorowania na raka szyjki macicy. System odpornościowy odpowiedzialny jest też za niszczenie komórek nowotworowych i za opóźnienie rozwoju nowotworu. U kobiet zarażonych HIV stany przedrakowe szyjki macicy łatwiej i szybciej ulegają transformacji rakowej..

Zakażenia chlamydią. Chlamydia to mikroorganizm, często prowadzi do zakażeń układu moczowo-płciowego kobiet. Przenoszony jest drogą płciową. Wiele kobiet nie wie o tym, że są zarażone chlamydią, jej obecność może wykazać dopiero specjalny test na obecność chlamydii, który wykonuje się na próbkach pobranych do testu PAP. Na obecne, lub przebyte zakażenie chlamydią mogą też wskazywać testy krwi – niektóre wyniki badań sugerują, że kobiety, u których potwierdzono obecność chlamydii częściej chorują na raka szyjki macicy (nie jest to potwierdzony fakt naukowy, ale generalnie należy unikać zachowań, które prowadzą do infekcji chlamydią, a rozpoznane zakażenie leczyć antybiotykami – nieleczona infekcja prowadzi do zapalenia miednicy, co może spowodować bezpłodność))
Dieta: kobiety spożywające małe ilości owoców I warzyw mogą być bardziej zagrożone rakiem szyjki macicy niż te, które odżywiają się prawidłowo. Otyłość również należy do czynników ryzyka.
Doustne środki antykoncepcyjne – badania wykazują, że długoterminowe przyjmowanie pigułek antykoncepcyjnych zwiększa ryzyko zachorowania na raka szyjki macicy (dłużej niż 5 lat). Wynik jednego badania sugerował nawet 4-krotnie zwiększone ryzyko zachorowania u kobiet, które przyjmowały doustne środki antykoncepcyjne dłużej niż 10 lat.
Ciąża – rak szyjki macicy pojawia się częściej u kobiet, które wielokrotnie rodziły. Może to być związane z częstszą ekspozycją na wirusa HPV
Niski status socjo-ekonomiczny: To również czynnik ryzyka, kobiety z biednych rodzin rzadziej mają dostęp do odpowiedniej profilaktyki i opieki medycznej (np. nie są u nich leczone stany przedrakowe).
Dietylostilbestrol (DES) DES to lek hormonalny przepisywany kobietom w latach 1940-1971 przy podejrzeniu możliwości poronienia. Teraz wiadomo, że na 1000 pacjentek leczonych DES jedna urodziła dziecko, u której po latach rozwija się gruczolakorak pochwy, lub szyjki macicy.
Gruczolakorak częściej rozwija się w pochwie niż w szyjce macicy. Zwiększone ryzyko występuje u osob, których matki przyjmowały DES w pierwszych 16 tygodniach ciąży. Średni wiek pacjentów z rakiem związanym z DES to 19 lat. Obecnie potomkowie pacjentek leczonych DES mają między 35 a 65 lat, więc liczba notowanych przypadków takich zachorowań systematycznie spada.
Wywiad rodzinny: Pewne badania wykazują istnienie tendencji rodzinnej do zachorowania na raka szyjki macicy (polega to na dziedziczeniu czynników ułatwiających infekcje i mnożenie się wirusa HPV)